Je zult toch maar jong zijn en in Edam-Volendam wonen. Kom je na een avondje stappen thuis, staat daar je moeder in de keuken. Te zwaaien met zo’n gratis drugstest die de gemeente onlangs liet uitdelen. Inleveren dat speeksel, en gauw een beetje.

Je zou zeggen: mens, probeer gewoon eens te praten met je kind, maar in de stad van kaas en klederdracht is dat blijkbaar een gepasseerd station. Deze week nog deed de actiegroep Moedige Moeders bezwaren in die richting af als ‘geitenwollensokkengelul’. Je kunt je kind dezer dagen niet vertrouwen, maar een drugstest wel.

Toch sneu dat de moeders iets over het hoofd zien. Een geniepige wiskundige instinker, die luistert naar de oerhollandse naam ‘base rate neglect’. Simpel gezegd komt het erop neer dat het snel misgaat als je grote groepen mensen op iets ongewoons gaat testen.

Hoe supersonische, diamantspuwende vulkanen weer tot leven komen
LEES OOK

Hoe supersonische, diamantspuwende vulkanen weer tot leven komen

Miljoenen jaren geleden kwamen op aarde vulkanen voor die diamanten uitspuwden. Misschien komen ze binnenkort weer tot leven.

Dat zit zo. Stel, je voert de speekseltest uit op 1000 jongeren:

o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o

Onder hen moeten zich volgens de statistieken zo’n 90 ‘actuele gebruikers’ bevinden, jongeren die de afgelopen maand nog hebben geblowd, geslikt of gesnoven. Laten het er 50 zijn die dat heel recent nog deden: de test werkt namelijk niet bij druggebruik ouder dan drie etmalen.

Er vallen dus 50 stumpers door de mand:

x x x x x x xx x x x x x x x x x x x xx x x x x x x x x x xx x x x x x x x x x x x x x x x x x x
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o

U volgt het nog? Mooi. Maar wat gebeurt er met de overige 950, die ook de test afnemen? Het probleem is dat de test heel soms – zeg, eens in de 20 keer – geheel ten onrechte begint te piepen, te verkleuren, of wat zo’n test ook doet. Dat klinkt alsof het niet veel is. Maar omgerekend gaat het om 48 jongeren:

x x x x x x x xx x x x x x x xx x x x x x x x x x x xx x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x
o o o o o o o o oo o o o o o o o o o o o o o o o o oo o o o o o o o o oo o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o

48 Jongeren, die dus volkomen onschuldig zijn en geen drugs hebben gebruikt, maar wél positief testen.

Daar sta je dan. Honderdmaal heeft de test een druggebruiker aangewezen, maar de helft van hen is onschuldig:

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x
x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o

De test mag dan 95 procent betrouwbaar zijn, in werkelijkheid is de kans dat degene die positief test ook echt drugs heeft gebruikt maar 50 procent. Raar en tegen het gevoel in en de moeders zullen het wel geleerdengelul vinden – maar het is wel zoals de zaken liggen.

Een bizar dilemma. Als veel speekseltests alarm slaan, kan dat betekenen dat er veel drugs worden gebruikt. Maar het kan ook precies het omgekeerde betekenen: dat die jongeren brave hendriken zijn en de ophef dommemoedersgelul is.

Het zijn verwarrende tijden, daar in Noord-Holland.

(c) Maarten Keulemans en de Volkskrant